Feliks Nowowiejski — kompozytor, organista, dyrygent, chórmistrz, nauczyciel, organizator życia muzycznego i gorący patriota — urodził się 7 lutego 1877 r. w Wartemborku (obecnie Barczewo) na Warmii. W dwudziestoleciu międzywojennym należał do grona najwybitniejszych polskich kompozytorów. Prowadził działalność pedagogiczną w Krakowie, Berlinie i Poznaniu. Często koncertował, także jako organista-wirtuoz, w kraju i za granicą. Brał czynny udział w życiu społecznym.
Już jako dziesięciolatek skomponował pierwszą suitę fortepianową Łatwe tańce klasyczne i współczesne. Na jej podstawie przyjęto go do prowadzonej przez jezuitów najlepszej na Warmii szkoły muzycznej w Świętej Lipce. Uczył się tam głównie gry na organach, ale opanował też podstawy fortepianu i skrzypiec. W roku 1898 za marsz Pod sztandarem pokoju otrzymał I nagrodę stowarzyszenia The British Musician. Utwór ten stał się bardzo popularny. Wiele orkiestr wojskowych na świecie do dziś ma go w swoim repertuarze. Nagroda ta umożliwiła mu dalsze studia. Po zakończeniu nauki Nowowiejski prowadził ożywioną działalność kompozytorską. Jego dorobek jest imponujący, obejmuje oratoria, opery, oparte na polskich tańcach ludowych balety, symfonie na orkiestrę, symfonie organowe, koncerty, drobne utwory instrumentalne i pieśni.
ORATORIA I OPERY
Najsłynniejszym dziełem Nowowiejskiego jest oratorium Quo vadis, inspirowane powieścią Henryka Sienkiewicza. Jego premiera odbyła się w 1906 r. w Usti nad Łabą. Mimo że spotkało się z uznaniem wśród słuchaczy, kompozytor nie był zadowolony z jego kształtu i dokonał w nim zmian. W ostatecznej wersji oratorium zabrzmiało w 1909 r. w Amsterdamie. W przerwie koncertu królowa Wilhelmina uhonorowała Nowowiejskiego pierścieniem i wieńcem ze wstęgami w barwach narodowych Holandii. Następnie Quo vadis (tylko do 1939 r.) prezentowane było około dwieście razy w miastach Europy i obu Ameryk. Wykonane było w słynnej nowojorskiej sali koncertowej Carnegie Hall. Takim powodzeniem nie mogło się poszczycić żadne polskie dzieło od czasów F. Chopina. Utwór ten ugruntował międzynarodową sławę Nowowiejskiego jako kompozytora.
Kolejne oratorium, Znalezienie Świętego Krzyża, będące wynikiem podróży po Ziemi Świętej, również cieszyło się powodzeniem i prezentowane było w wielu krajach. Natomiast za oratorium Powrót syna marnotrawnego Nowowiejski otrzymał prestiżową nagrodę im. Giacomo Meyerbeera. Pierwszy raz w Polsce miało być ono przedstawione we Lwowie w 1914 r., jednak ze względu na wybuch I wojny światowej nie doszło do jego wystawienia. Partyturę, długo uważano za zaginioną. Prawykonanie utworu odbyło się w 1993 r. w Olsztynie i Świętej Lipce.
Legenda Bałtyku — opera skomponowana na podstawie starosłowiańskiego mitu o zatopionym u brzegów wyspy Uznam mieście Wineta, krótko po prapremierze w 1924 r. zyskała status opery narodowej i tylko w tym jednym sezonie wystawiono ją ponad pięćdziesiąt razy. Najbardziej znanym jej fragmentem, który sławą przerósł całe dzieło, jest aria Domana z II aktu Czy ty mnie kochasz, o dziewczyno. Stało się tak za sprawą Jana Kiepury, który wykonywał ją w różnych zakątkach świata, a także wielu innych słynnych tenorów, którzy umieścili ją w swoich repertuarach.
MUZYKA ORGANOWA I SAKRALNA
Ważne miejsce w twórczości Nowowiejskiego zajmowała muzyka organowa. Cieszył się opinią wirtuoza i niedoścignionego interpretatora. W kraju w grze na organach nie miał sobie równych. W jego repertuarze znajdywały się dzieła współczesne oraz dawnych mistrzów. Biegle opanował sztukę improwizacji. Za swoją twórczość organową zdobył wiele nagród międzynarodowych, m.in. na konkursach w Arras w 1911 r. oraz w Paryżu w 1922 r. W 1931 r. The Organ Music Society w Londynie nadało Nowowiejskiemu honorowe członkostwo. Ogromny dorobek Nowowiejskiego w zakresie twórczości religijnej pozwala zaliczyć go do czołowych polskich kompozytorów muzyki sakralnej jego czasów. Komponował zarówno dzieła bezpośrednio związane z liturgią (np. dziewięć cykli mszalnych w języku łacińskim i polskim), jak i psalmy, hymny kościelne, kolędy, pieśni nabożne, opracowania Stabat Mater i Veni Creator (wykonywane nie tylko podczas nabożeństw, ale także w salach koncertowych). W 1935 r. w podziękowaniu za tworzenie licznych i wartościowych artystycznie dzieł religijnych — w tym słynną Missa pro pace (Msza w intencji pokoju) — Nowowiejski otrzymał z rąk Piusa XI tytuł szambelana papieskiego, jedną z najwyższych nominacji przyznawanych wówczas w Kościele osobom świeckim.
PIEŚNI PATRIOTYCZNE
Feliks Nowowiejski położył nieocenione zasługi dla rozwoju muzyki chóralnej. Tworzył kantaty i pieśni patriotyczne do tekstów najwybitniejszych poetów, m.in. Norwida, odwołujących się do polskiej historii i narodowej dumy. Ogromnym powodzeniem cieszył się jego śpiewnik zawierający hymny poszczególnych regionów naszego kraju (m.in. Hymn Śląski, Hymn Pomorski). Ponadto skomponował lub opracował wiele pieśni inspirowanych muzyką ludową. W ten sposób powstały np. śpiewniki pieśni górnośląskich i warmińskich. W przedmowie do jednego ze swych śpiewników przeznaczonych dla chórów kompozytor tak pisał o znaczeniu pieśni: „Gdy Ojczyzna nasza cudownem zdziałaniem Bożem zmartwychwstała, odczuwa się potrzebę podręczników muzycznych z opracowaniem pieśni naszej rodzimej, która wywierając stanowczy wpływ na charakter duszy, na umysł i serce społeczeństwa zaspokajałaby te konieczne postulaty edukacyjne narodu”.
Nowowiejski skomponował też muzykę do wiersza Marii Konopnickiej Rota, będącego protestem przeciwko germanizacji i antypolskim działaniom władz pruskich. Pisał swój utwór z myślą o zbliżających się obchodach 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Po raz pierwszy pieśń została wykonana 15 lipca 1910 r. w Krakowie podczas wielkiej manifestacji patriotycznej związanej z uroczystym odsłonięciem Pomnika Grunwaldzkiego ufundowanego przez Ignacego Jana Paderewskiego dla upamiętnienia rocznicy zwycięskiej bitwy. Rotę śpiewały wówczas pod dyrekcją kompozytora wszystkie chóry Krakowa, do których dołączyli się jeszcze chórzyści przybyli z terenu Górnego Śląska, w sumie ok. 600 śpiewaków. W pierwotnej wersji pieśń nosiła nazwę Grunwald. W roku opublikowania otrzymała jeszcze inny tytuł Hasło. Jednak ostatecznie w społeczeństwie przyjęła się jako Rota i śpiewana jest do dnia dzisiejszego. Uważana jest za drugi hymn narodowy.
W 1920 r. Feliks Nowowiejski mocno zaangażował się w działania poprzedzające plebiscyt, mający rozstrzygnąć o przyłączeniu Warmii i Mazur do wyzwolonej Polski. Na jego potrzeby skomponował Hymn Warmiński zaczynający się słowami „O Warmio, moja miła. Rodzinna ziemio ma” (obecnie jest on oficjalnym hymnem Olsztyna, melodia rozbrzmiewa codziennie w południe z olsztyńskiej wieży ratuszowej). Działania te miały wzmocnić poczucie narodowej tożsamości Polaków zamieszkałych na terenach plebiscytowych. Artysta czynnie włączył się w prace Komitetu, dał dziesięć koncertów w ośmiu miastach, z których dochód przeznaczył na potrzeby plebiscytu. Zaprosił do współpracy wybitnych solistów, orkiestrę symfoniczną, a także amatorskie kółka śpiewacze z poszczególnych miejscowości. Sam zaś wystąpił w roli pianisty i dyrygenta. Koncerty te przyjmowane były entuzjastycznie. Polacy na stojąco, ze łzami w oczach, dziękowali kompozytorowi wielkimi brawami.
Muzykolog Jan Boehm napisał: „Imprezy, w których uczestniczył Feliks Nowowiejski, miały specyficzny charakter. Były to koncerty organizowane nie tylko z uwagi na ukazanie walorów artystycznych swojej twórczości, ile ze względu na społeczne znaczenie części jego dorobku. Pieśni ludowe w artystycznym opracowaniu miały ukazać wartość kultury narodowej, jej rangę w tej kulturze, a hymny (Górnośląski, Floty Polskiej i in.) miały z kolei budzić świadomość obywatelską, zwrócić uwagę na ważkość chwili i sytuacji, w jakiej Polska się wówczas znajdowała. Nie bez racji Nowowiejski kończył każdy program Rotą, którą śpiewało całe audytorium. Dążył przecież do tego, by nie tylko członkowie chórów czuli się odpowiedzialni za oddziaływanie muzyki polskiej w akcji plebiscytowej, ale także, by zmobilizować słuchaczy do walki o nową przyszłość tych ziem”.
Nowowiejski był organizatorem i kierownikiem chórów, a w czasie zjazdów śpiewaczych i uroczystości dyrygował połączonymi chórami. Dyrygował także koncertami symfonicznymi i przewodniczył jury konkursów muzycznych w kraju i za granicą. Podczas uroczystości związanych z odsłonięciem pierwszego w Polsce pomnika Henryka Sienkiewicza 31 lipca 1927 r. w Bydgoszczy, w obecności prezydenta RP Ignacego Mościckiego, kierował koncertem wykonywanym przez Orkiestrę Reprezentacyjną 68. Pułku Piechoty WP i połączone chóry z Bydgoszczy i Poznania
W 1929 r. w ramach Powszechnej Wystawy Krajowej, zorganizowanej na 10-lecie Niepodległej Ojczyzny, odbyły się różne imprezy artystyczne, m.in. Wszechsłowiański Zjazd Śpiewaczy — zlot chórów polskich, reprezentujących wszystkie regionalne związki śpiewacze, oraz polonijnych. Podczas uroczystego koncertu na nowo wybudowanym Stadionie Miejskim chór liczący blisko 20 tys. śpiewaków (wspólnie z instrumentalistami kilkunastu orkiestr dętych) wykonał Psalm 136 Jeruzalem – Ojczyzna Feliksa Nowowiejskiego — pod batutą kompozytora.
Feliks Nowowiejski zmarł 18 stycznia 1946 r. w Poznaniu. Pochowany został w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan ko- ścioła św. Wojciecha.
OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA
Twórczość kompozytorska Feliksa Nowowiejskiego, za życia twórcy nagradzana i doceniana, po wojnie uległa zapomnieniu. Entuzjaści jego dorobku próbowali ocalić dzieła pozostające często w rękopisach. Wiele jednak utworów zaginęło bezpowrotnie. Obecnie muzyka artysty jest ponownie odkrywana i wykonywana, zarówno w kraju, jak i za granicą. Dla uhonorowania pamięci kompozytora jego imieniem nazwano Filharmonię Warmińsko-Mazurską w Olsztynie, Akademię Muzyczną w Bydgoszczy oraz szkoły muzyczne, m.in. w Gdańsku, Gnieźnie, Szczecinie i Tucholi.
W Poznaniu działa Towarzystwo im. Feliksa Nowowiejskiego, które od 1994 r. jest organizatorem Międzynarodowego Konkursu Organowego. W budynku stojącym w miejscu dawnego domu rodzinnego muzyka w Barczewie znajduje się muzeum noszące nazwę Salonu Muzycznego im. Feliksa Nowowiejskiego. W mieście tym co roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Muzyki Chóralnej imienia kompozytora. Głównym jego celem jest upamiętnienie postaci twórcy i popularyzacja jego kompozycji chóralnych oraz dzieł oratoryjnych.
W Poznaniu, w domu, gdzie mieszkał kompozytor, z inicjatywy rodziny i przyjaciół też powstał Salon Muzyczny jego imienia. Odbywają się tu koncerty, a także spotkania muzyków i melomanów. Oprócz tego placówka pełni rolę kulturalno-edukacyjną. Organizowane tu są warsztaty dla dzieci, promocja młodych talentów, prelekcje, międzynarodowe festiwale i konkursy muzyki organowej i chóralnej.
Niektóre wykorzystane publikacje o Feliksie Nowowiejskim: Oracki T., Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wieku (do 1945 roku), PAX 1983 Kozub Z., Feliks Nowowiejski, Poznań 1994
